# Joeri Bezmenov, postume profeet

Joeri Bezmenov, postume profeet

Contents

Hij stierf in 1993 in Windsor, Canada, vrijwel onopgemerkt. Dertig jaar later zijn zijn lezingen miljoenen keren bekeken en worden ze geciteerd door veiligheidsspecialisten, anti-vaccinactivisten en Republikeinse politici. Wie was Joeri Bezmenov eigenlijk? Canadese inlichtingenbestanden verkregen door CBC News schetsen een veel complexer portret dan de ‘berouwvolle KGB-man’ die op sociale media circuleert.

Door Paul-Michel Manandise · 18 oktober 2026 · CEAS Editorial Cell

Vertaald uit het Frans. Oorspronkelijk gepubliceerd op CEAS: https://www.ceas.info/publication/yuri-bezmenov-prophete-posthume

# Belangrijkste bevindingen

Bezmenov was een journalist voor het Novosti-agentschap en, naar eigen zeggen, een medewerker van de KGB, en geen KGB-officier in de strikte zin van het woord.
Canada nam hem in 1970 op “als een gunst” aan de Amerikaanse diensten, onder de identiteit van Thomas David Schuman.
Zijn versie van zijn vertrek bij Radio Canada International (een ontslag geëist door Pierre Elliott Trudeau) wordt tegengesproken door de archieven, waaruit blijkt dat hij zelf zijn ontslag heeft aangekondigd.
In 1978 concludeerde de RCMP dat hij “alle geloofwaardigheid verloren had”; deze oordelen zeggen niets over de juistheid van zijn analyses, maar zijn in tegenspraak met het beeld van een erkend deskundige.
Het interview uit 1984 werd geproduceerd binnen een activistisch ecosysteem (G. Edward Griffin, lezingen gekoppeld aan de John Birch Society), niet in een journalistieke of academische setting.
Zijn bekendheid is postuum en digitaal: een Call of Duty-trailer (2020), citaten van onderzoekers, recycling door anti-vaccinactivisten tijdens de pandemie.

# Een oriëntalist in dienst van Novosti

Yuri Alexandrovich Bezmenov werd in 1939 geboren in Mytishchi, nabij Moskou. Als zoon van een hoge Sovjet-legerofficier ging hij naar het Instituut voor Oosterse Talen, specialiseerde zich in de Indiase cultuur en ging vanaf 1963 in India werken als vertaler voor een economisch hulpprogramma van de Sovjet-Unie. In 1965 trad hij toe tot het persbureau Novosti (APN), het toonbeeld van de Sovjetcommunicatie in het buitenland.

Dit is waar de verwarring begint die zijn bewonderaars sindsdien levend hebben gehouden. Bezmenov was geen KGB-officier in de strikte zin van het woord. Hij was journalist bij een staatspropagandabureau en, naar eigen zeggen, medewerker en informant van de KGB. Hij zou later beweren dat driekwart van Novosti’s personeel in feite KGB-officieren waren, terwijl de rest gecoöpteerd medewerkers zoals hijzelf waren. Deze beweringen, herhaald in zijn artikel op Wikipedia, zijn nooit onafhankelijk bevestigd. Het CBC-onderzoek spreekt, wat nuchterder, over een ‘agent’ van Novosti in India die ‘taken uitvoerde voor de KGB’.

Het CBC-onderzoek spreekt, wat nuchterder, over een ‘agent’ van Novosti in India die ‘taken uitvoerde voor de KGB’.

# De afvalligheid, een spionageroman

In 1969 werd hij opnieuw overgeplaatst naar New Delhi, bij de Sovjet-ambassade. Begin februari 1970 verdween hij. In een vertrouwelijk telegram van de Canadese missie in New Delhi, gedateerd 10 februari 1970 en geciteerd door CBC, wordt opgemerkt dat de Indiase pers berichtte over de verdwijning van een 31-jarige Sovjet-persattaché die ervan verdacht werd naar het Westen te willen overlopen.

Volgens zijn eigen verhaal vermomde hij zich als hippie om aan de KGB te ontsnappen voordat hij onder handen werd genomen door de CIA, die hem naar verluidt zes maanden lang in Athene ondervroeg. Aan de Sovjetzijde was de schaamte reëel: volgens de historici Christopher Andrew en Vasili Mitrokhin rapporteerde de KGB-residentie in Delhi aan Moskou dat hij was ontvoerd, om zijn gezicht te redden, en dat zijn zoon een financiële compensatie kreeg.

Op één punt zijn de Canadese archieven in tegenspraak met de legende. In 1970 accepteerde Canada Bezmenov niet uit overtuiging, maar “als een gunst” aan de Amerikaanse diensten. Op 20 april 1970 keurde de directeur-generaal van de veiligheidsdienst van de Royal Canadian Mounted Police (RCMP) het besluit goed. In een RCMP-memo van 26 juni 1970 werd zijn nieuwe identiteit uiteengezet: Thomas David Schuman. Eén ambtenaar waarschuwde voor het risico van een ‘babysitoperatie’ die ‘enorme hoofdpijn’ zou kunnen opleveren.

# Radio Canada, alcohol en de pauze

Bezmenov arriveerde in juli 1970 in Toronto. Hij werkte eerst als proeflezer bij de Globe and Mail, daarna op een boerderij in Ontario, en kreeg in 1972 een baan bij de Russische dienst van Radio Canada International (RCI), die op de kortegolf uitzond naar het Sovjetblok. Volgens een rapport van de Canadian Security Intelligence Service (CSIS) werd hij aangenomen “op aanbeveling” van de RCMP Security Service.

De betrekkingen met zijn collega’s verslechterden snel. Hij vermoedde Sovjet-infiltratie; sommige collega’s verdachten hem er op hun beurt van dat hij een spion was. Rapporten van zijn begeleiders beschrijven een “depressieve en ongelukkige” man en episoden van zwaar drinken. Op 9 maart 1976 verliet hij RCI. Hij zou later beweren dat hij was ontslagen op verzoek van premier Pierre Elliott Trudeau, naar aanleiding van een klacht van de Sovjet-ambassadeur; uit de archieven blijkt echter dat hij zelf zijn ontslag aankondigde bij zijn baas en zei dat hij een “irritant” was geworden voor het management.

In april 1976 vertelde hij het verhaal van zijn overlopen naar de Vancouver Sun, waarbij hij zijn dekking verbrak. De Canadese diensten distantieerden zich. In een RCMP-rapport uit 1978 werd geconcludeerd dat hij “alle geloofwaardigheid had verloren”, dat hij “niets inhoudelijks” aanbood en dat hij “een verplichting” was geworden. In 1980 werd hij in een ander rapport beschreven als “fysiek en sociaal achteruitgegaan” en werkte hij met “randgroepen van weinig belang”. Deze oordelen kwamen van diensten die hun eigen belangen hadden, met name het vermijden van politieke schaamte; ze zeggen niets over de nauwkeurigheid van zijn analyses. Maar ze zijn wel in tegenspraak met het beeld van een deskundige die door de westerse inlichtingendienst wordt erkend.

# Los Angeles, de John Birch Society en de camera van Griffin

Begin jaren tachtig vestigde Bezmenov zich in Los Angeles. Volgens zijn ex-vrouw en de door CBC geciteerde archieven kreeg hij nauwe banden met Reverend Moon’s Unification Church en met de John Birch Society, een extreemrechtse anticommunistische organisatie, waarvoor hij in de Verenigde Staten lezingen gaf. Toen hem in 1984 naar deze link werd gevraagd, antwoordde hij dat hij geen lid was en het niet eens was met alles wat er stond, en dat hij het gebruik van deze platforms rechtvaardigde door de weigering van de reguliere media om hem een stem te geven, aldus de Baltimore Sun zoals geciteerd door Wikipedia.

Het was in die tijd dat hij, onder de naam Tomas Schuman, Love Letter to America (1984) publiceerde en het interview opnam met G. Edward Griffin, die CBC beschrijft als een “prominente complottheoreticus” in de Verenigde Staten. De keuze van de interviewer is niet triviaal: het document waarop Bezmenovs reputatie nu berust, is tot stand gekomen binnen een activistisch ecosysteem, niet in een journalistieke of academische setting.

Het einde van zijn leven was somber. Hij woonde een tijdlang in de garage van een vriend in Denver, keerde in 1990 terug naar Canada, onderging een behandeling in Windsor en gaf les in public relations aan de plaatselijke universiteit. Hij stierf op 5 januari 1993. De toenmalige Windsor Star maakte melding van een hartaanval; zijn familie, geïnterviewd door CBC, spreekt over methanolvergiftiging, waarbij de lijkschouwer heeft geoordeeld dat de dood “toevallig” was. Zijn grafsteen draagt de naam Tomas Schuman.

# Een digitale wederopstanding

De profeet had tijdens zijn leven gefaald. Zijn dochter, Tania Steinbach, vertelde CBC dat hij “zichzelf als een profeet zag” en dat meestal niemand zijn verhaal wilde horen. Zijn nalatenschap kwam achteraf, en via digitale media.

In augustus 2020 gebruikte uitgever Activision fragmenten uit het interview uit 1984 in de trailer van Call of Duty: Black Ops Cold War. De website Kotaku bekritiseerde vervolgens het spel omdat het, zonder context, een discours promoot dat extreemrechtse theorieën over “cultureel marxisme” voedt. Tegelijkertijd werden zijn lezingen geciteerd door onderzoekers en overheidsfunctionarissen: zijn artikel op Wikipedia vermeldt een casestudy van de Amerikaanse Joint Special Operations University over de Russisch-Georgische oorlog van 2008, een rapport van het Penn Biden Center van Michael Carpenter en een syllabus van de rechtsgeleerde Asha Rangappa van Yale. En tijdens de pandemie werden zijn video’s gebruikt om volksgezondheidsmaatregelen te presenteren als een fase van ‘demoralisering’.

Bezmenov is zo een gemeenschappelijk object geworden: een getuige voor sommigen, een profeet voor anderen, propagandamateriaal voor anderen nog steeds. Dat is geen reden om hem te ontslaan. Het is een reden om hem aandachtig te lezen en onderscheid te maken tussen wat hij zag en wat hij geloofde. Dat zal het onderwerp zijn van het volgende bericht.

# 03 — Analytisch raamwerk

Analytische hoek:
Kritische biografie: confrontatie van de legende van de ‘berouwvolle KGB-man’ met de Canadese inlichtingenarchieven verkregen door CBC News, om Bezmenovs getuigenis in zijn context te plaatsen (overlopen, marginalisering, activistische kringen van de jaren tachtig) voordat hij zijn model onderzoekt.

Betrouwbaarheidsniveau:
Hoog voor de chronologie en de oordelen van de Canadese diensten (archiefdocumenten gepubliceerd door CBC en Canada Declassified); medium voor enkele biografische details gerapporteerd door Bezmenov zelf of door secundaire bronnen (Wikipedia), als zodanig gemarkeerd.

# Beperkingen en onzekerheden

De omstandigheden van zijn dood (hartaanval volgens de Windsor Star, methanolvergiftiging volgens zijn familie) blijven tegenstrijdig.
De bewering dat driekwart van het personeel van Novosti uit KGB-officieren bestond, is nooit onafhankelijk bevestigd.
De rapporten van de Canadese diensten weerspiegelen ook hun eigen belangen, met name het vermijden van politieke schaamte.
Sommige elementen (de link met de John Birch Society, academisch gebruik van zijn lezingen) komen uit secundaire bronnen.

# Methodologische opmerking

Analyse gebaseerd op het onderzoek van Jorge Barrera (CBC News, 2022) en de vrijgegeven documenten verzameld door Canada Declassified (Universiteit van Toronto), aangevuld met het transcript van het interview uit 1984, het Wikipedia-artikel en de persreferenties ervan, en het boek van Andrew en Mitrokhin (1999). Citaten uit Engelstalige bronnen zijn door de auteur vertaald in de originele Franse versie. Tweede bericht in serie 1, “Opening: een woord, een man, een video”.

# Bronnen en referenties

Paul-Michel Manandise – CEAS, Centre Européen d’Analyse Stratégique – ceas.info

Oorspronkelijk artikel: https://www.ceas.info/publication/yuri-bezmenov-prophete-posthume

End