# Dywersja ideologiczna: powrót słowa z czasów zimnej wojny – między realnym zagrożeniem a urojeniem

Nagranie z 1984 roku, miliony wyświetleń, słowo, które wydawało się złożone w muzeum zimnej wojny: „dywersja ideologiczna” wraca do naszych serwisów informacyjnych. Oznacza jednocześnie całkiem realne operacje, udokumentowane przez służby państwowe i badaczy, oraz wygodne urojenie, za pomocą którego można oskarżyć każdego przeciwnika. Ta seria pięćdziesięciu tekstów chce trzymać oba końce: traktować zagrożenie poważnie, nie ulegając paranoi.

Autor: Paul-Michel Manandise · 16 października 2026 · CEAS Editorial Cell

Przetłumaczono z języka francuskiego. Pierwotnie opublikowano w CEAS: https://www.ceas.info/publication/subversion-ideologique-retour-mot-guerre-froide

# Kluczowe ustalenia

• Fragmenty wywiadu z Jurijem Biezmienowem (1984) masowo krążą w mediach społecznościowych i służą przeciwstawnym celom – od cyklu New York Timesa o korzeniach „fake newsów” po narracje przedstawiające lockdowny i obowiązkowe szczepienia w czasie Covid-19 jako autorytarne przejęcie władzy.
• Mieszanie pojęć propagandy, dezinformacji, wpływu, wojny hybrydowej i dywersji służy przede wszystkim tym, którzy manipulują.
• Raport CAPS/IRSEM z 2018 roku przyjmuje pojęcie „manipulacji informacją”, definiowanej jako „celowe i masowe rozpowszechnianie fałszywych lub tendencyjnych wiadomości w wrogich celach politycznych”.
• Dywersja jest pojęciem najszerszym, a więc najłatwiejszym do nadużycia.
• Dekret nr 2021-922 powołujący Viginum dotyczy zachowań (zagraniczne pochodzenie, sztuczne lub zautomatyzowane rozpowszechnianie, oczywista nieprawdziwość, naruszenie podstawowych interesów Narodu), a nie poglądów.
• Zagraniczne operacje manipulacyjne są udokumentowane – od radzieckiej kampanii przypisującej Pentagonowi stworzenie AIDS po rosyjską kampanię RRN wymierzoną we Francję.
• Paranoja jest pułapką symetryczną wobec naiwności: zaprzecza własnym przyczynom niezadowolenia i może podsycać u rządzących „pokusę ograniczania wolności”.

# Nagranie, które nie umiera

W 1984 roku przed kamerą amerykańskiego eseisty G. Edwarda Griffina Jurij Biezmienow, były dziennikarz radzieckiej agencji Nowosti, który w 1970 roku uciekł na Zachód, wyjaśnia, że szpiegostwo stanowi tylko niewielką część pracy KGB. Według niego „tylko około 15% czasu, pieniędzy i ludzi” przeznacza się na wywiad sensu stricto; „pozostałe 85%” to „powolny proces”, który nazywa „dywersją ideologiczną”, „środkami aktywnymi” lub „wojną psychologiczną” (tłumaczenie autora na podstawie transkrypcji wywiadu).

Celem, mówi, jest „zmienić postrzeganie rzeczywistości” danej ludności do tego stopnia, by mimo obfitości informacji nikt nie był już „zdolny do wyciągania rozsądnych wniosków” w obronie własnych interesów. Następnie przedstawia swój słynny czteroetapowy model: demoralizacja, destabilizacja, kryzys, normalizacja.

Celem, mówi, jest „zmienić postrzeganie rzeczywistości” danej ludności do tego stopnia, by mimo obfitości informacji nikt nie był już „zdolny do wyciągania rozsądnych wniosków” w obronie własnych interesów.

Czterdzieści lat później te fragmenty krążą w kółko na YouTube, TikToku i X. Jak opisał dziennikarz Jorge Barrera w obszernym śledztwie CBC News w 2022 roku, wykorzystano je w 2020 roku w zwiastunie gry Call of Duty, posłużyły New York Timesowi w cyklu o korzeniach „fake newsów”, a potem zostały przetworzone, by przedstawiać lockdowny i obowiązkowe szczepienia w czasie Covid-19 jako oznaki autorytarnego przejęcia władzy. Ten sam dokument służy więc przeciwstawnym celom. To pierwszy powód, by się nad nim zatrzymać.

# Gąszcz słów

Drugi powód dotyczy słownictwa. Mówi się zamiennie o propagandzie, dezinformacji, fake newsach, wojnie hybrydowej, wpływie czy dywersji. Te słowa nie znaczą tego samego, a ich mieszanie służy przede wszystkim manipulującym.

Raport Les manipulations de l’information, opublikowany w 2018 roku przez Centrum Analiz, Prognoz i Strategii (CAPS) francuskiego MSZ i Instytut Badań Strategicznych École militaire (IRSEM), od razu wskazuje na to „oczywiste zamieszanie terminologiczne”. Zauważa, że właśnie dzięki niemu niektórzy mogą porównywać RT z BBC czy France 24 albo bagatelizować problem, twierdząc, że „wszystko jest propagandą”. Autorzy odrzucają więc kilka pojęć uznanych za zbyt mgliste lub zbyt zmilitaryzowane („wojna informacyjna”, „wojna hybrydowa”) i przyjmują pojęcie manipulacji informacją, definiowanej jako „celowe i masowe rozpowszechnianie fałszywych lub tendencyjnych wiadomości w wrogich celach politycznych”.

Na potrzeby dalszej części serii rozróżnijmy:

• wpływ i dyplomację publiczną, które wszystkie państwa uprawiają otwarcie i które same w sobie nie stanowią problemu;
• propagandę, czyli zorganizowaną próbę kształtowania opinii i zachowań, która może opierać się na prawdziwych faktach;
• dezinformację, czyli celowe rozpowszechnianie fałszywych lub wprowadzających w błąd informacji, zazwyczaj z ukryciem ich źródła;
• środki aktywne, radziecki termin oznaczający zespół tajnych operacji wpływu, od dezinformacji po finansowanie organizacji fasadowych;
• wreszcie dywersję, termin najszerszy i najbardziej rozmyty: przekonanie, że przeciwnik dąży do osłabienia społeczeństwa od wewnątrz, podkopując jego zaufanie do instytucji i wykorzystując jego podziały.

Właśnie dlatego, że dywersja jest pojęciem najszerszym, najłatwiej ją nadużyć. W tekście opublikowanym w Club de Mediapart 19 marca 2026 roku, „Świt niewidzialnej wojny”, przypominałem etymologię francuskiego „subversion”: łacińskie subvertere, „obalić od dołu”. Słowo dobrze oddaje to, co oznacza: nie frontalny atak, lecz podkopywanie, które wykorzystuje słabości społeczeństwa od wewnątrz.

# Co przyjmuje prawo francuskie

Francja wybrała definicję wąską i operacyjną. Dekret nr 2021-922 z 13 lipca 2021 roku, powołujący służbę czujności i ochrony przed zagraniczną ingerencją cyfrową (Viginum) przy Sekretariacie Generalnym Obrony i Bezpieczeństwa Narodowego (SGDSN), dotyczy operacji spełniających łącznie kilka warunków: angażują, „bezpośrednio lub pośrednio, obce państwo lub zagraniczny podmiot niepaństwowy”; zmierzają do „sztucznego lub zautomatyzowanego, masowego i celowego rozpowszechniania” treści w internecie; dotyczą „oczywiście nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd twierdzeń lub zarzutów co do faktów”; są „mogące naruszyć podstawowe interesy Narodu”.

Ta siatka pojęciowa ma jedną zaletę: nie dotyczy poglądów, nawet radykalnych, lecz zachowań (zagraniczne pochodzenie, sztuczna koordynacja, oczywista nieprawdziwość). Francuski działacz, który ostro krytykuje rząd, nie mieści się w tych ramach. Sterowana z zagranicy sieć fałszywych kont, która podrabia stronę Le Monde, by rozpowszechniać fałszywe artykuły – owszem. Ten sam dekret ustanawia ponadto komitet etyczno-naukowy, który nadzoruje działalność służby, co świadczy o tym, że prawodawca był świadomy ryzyka nadużyć.

# Dwie symetryczne pułapki

Pierwszą pułapką jest naiwność. Operacje manipulacyjne z zagranicy nie są wymysłem kilku ekspertów szukających budżetu. Archiwa zimnej wojny, które będziemy badać, dokumentują całkiem realne kampanie radzieckie, takie jak ta, która w latach 80. przypisywała Pentagonowi stworzenie AIDS. Od 2023 roku Viginum publikuje szczegółowe raporty o rosyjskich operacjach wymierzonych we Francję, w tym o kampanii RRN, która podszywała się pod szatę graficzną francuskich dzienników. Dla czytelnika, który zna Ukrainę od środka, te mechanizmy nie są niczym abstrakcyjnym: towarzyszą wojnie od 2014 roku.

Drugą pułapką jest paranoja. Dopatrywanie się ręki Moskwy za każdym społecznym gniewem, każdym ruchem studenckim czy każdym głosem protestu oznacza zaprzeczanie, że obywatele mają własne powody do niezadowolenia. Raport CAPS/IRSEM ostrzega przed „pośrednim skutkiem” manipulacji: wywołaniem u rządzących „pokusy ograniczania wolności”, czyli skłonieniem ich do podejmowania środków sprzecznych z ich własnymi wartościami demokratycznymi, co jeszcze bardziej pogłębia podziały. Historyk i znawca Rosji Mark Galeotti czyni podobną uwagę: bardzo łatwo stało się widzieć rękę Kremla za każdym niepowodzeniem, co przypisuje Władimirowi Putinowi więcej wpływu, niż ma on w rzeczywistości. Galeotti dodaje, że to być może „największy środek aktywny ze wszystkich”.

# Co proponuje ta seria

Seria będzie przebiegać w ośmiu etapach: model Biezmienowa i jego autor; archiwa radzieckie; Rosja Putina; Ukraina jako pierwszy front; Francja i Europa jako cele, na podstawie raportów Viginum oraz prac EU DisinfoLab czy EUvsDisinfo; krytyka pojęcia i jego spiskowe zastosowania; wielkie teorie propagandy, od Bernaysa do Ellula; wreszcie narzędzia odporności demokratycznej.

Seria ta jest też kontynuacją tekstów, które od jesieni 2025 roku publikuję w Club de Mediapart pod tytułem „Niewidzialna wojna”. Broniłem w nich tego, co nazwałem „Kontr-Sztuką Wojny”: uczyć obywateli, już od szkoły, „higieny informacyjnej”; nie poprzestawać na dementowaniu propagandy, lecz „mapować” jej sieci finansowania, farmy trolli i lokalnych przekaźników, by wystawić je na osąd wymiaru sprawiedliwości i opinii publicznej; i odpowiadać na manipulację „nie jałową brutalnością cenzury”, lecz jasnością faktów. Ten wymóg dotyczy również nas samych: nakazuje poddawać nasze własne modele, w tym mój, tej samej krytyce co modele innych.

Nasza metoda będzie prosta: odróżniać to, co udowodnione, od tego, co prawdopodobne, i tego, co jedynie twierdzone. Cytować źródła, wyłącznie weryfikowalne. Wskazywać ograniczenia, także służb walczących z dezinformacją. Demokracja bowiem, która broni się przed manipulacją, sama manipulując, już by przegrała.

# Ograniczenia i niepewności

Model Biezmienowa (podział 15% / 85%, cztery etapy) opiera się na świadectwie uciekiniera; ten tekst przedstawia go bez oceny, a jego krytyczną analizę przewidziano w dalszej części serii.
Cytat z Biezmienowa to tłumaczenie autora sporządzone na podstawie transkrypcji wywiadu.
Ten tekst otwierający wyznacza ramy i zapowiada dalsze wątki; nie analizuje szczegółowo przywołanych kampanii (INFEKTION, RRN).
Francuska definicja Viginum jest celowo wąska i nie obejmuje całości zjawisk wpływu.
Raporty służb walczących z dezinformacją same mają ograniczenia, które seria zobowiązuje się wskazywać.

# Nota metodologiczna

Analiza oparta wyłącznie na otwartych i weryfikowalnych źródłach: transkrypcji wywiadu z 1984 roku, śledztwie dziennikarskim (CBC News, 2022), raporcie CAPS/IRSEM (2018), dekrecie nr 2021-922 opublikowanym w Légifrance, raporcie technicznym Viginum o RRN (2023), pracach Marka Galeottiego (Marshall Center, 2019) i Thomasa Boghardta (Studies in Intelligence, 2009). Cytat z Biezmienowa przetłumaczył autor na podstawie transkrypcji wywiadu. Metoda odróżnia to, co udowodnione, od tego, co prawdopodobne, i tego, co jedynie twierdzone, i poddaje modele autora tej samej krytyce co modele innych. Pierwszy tekst serii poświęconej dywersji ideologicznej.

# Źródła i odniesienia

1. Yuri Bezmenov – G. Edward Griffin, interview (1984), transcript: https://www.fisheaters.com/srpdf/bezmenovinterview.pdf
2. Jorge Barrera, “Chaos agent”, CBC News, 05.02.2022: https://www.cbc.ca/newsinteractives/features/yuri-bezmenov-soviet-defector-canada
3. J.-B. Jeangène Vilmer, A. Escorcia, M. Guillaume, J. Herrera, Les manipulations de l’information : un défi pour nos démocraties, CAPS/IRSEM, 2018: https://www.irsem.fr/storage/file_manager_files/2025/03/les-manipulations-de-l-information.pdf
4. Décret n° 2021-922 du 13 juillet 2021 (Viginum), Légifrance: https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000043788361
5. Viginum, RRN : une campagne numérique de manipulation de l’information complexe et persistante, 19.06.2023: https://www.sgdsn.gouv.fr/files/files/Publications/20230619_NP_VIGINUM_RAPPORT-CAMPAGNE-RRN_VF.pdf
6. Mark Galeotti, “Active Measures: Russia’s Covert Geopolitical Operations”, Marshall Center Security Insight, no. 31, 06.2019: https://www.marshallcenter.org/en/publications/security-insights/active-measures-russias-covert-geopolitical-operations-0
7. Thomas Boghardt, “Operation INFEKTION”, Studies in Intelligence, 53/4, 2009: https://www.cia.gov/resources/csi/static/1-Operation_INFEKTION_Soviet_Bloc_AIDS_Disinformation_Campaign.pdf
8. Paul-Michel Manandise, « 1. L’aube de la guerre invisible », Club de Mediapart, 19.03.2026: https://blogs.mediapart.fr/1759733/blog/190326/1l-aube-de-la-guerre-invisible-par-le-colonel-paul-michel-manandise

Paul-Michel Manandise – CEAS, Centre Européen d’Analyse Stratégique – ceas.info

Artykuł oryginalny: https://www.ceas.info/publication/subversion-ideologique-retour-mot-guerre-froide